Bài 6: Cấp số cộng
Lý thuyết chi tiết và bài tập có lời giải Bài 6: Cấp số cộng — SGK Toán 11 Kết nối tri thức.
I. Định nghĩa cấp số cộng
Cấp số cộng là một dãy số (hữu hạn hoặc vô hạn), trong đó kể từ số hạng thứ hai, mỗi số hạng đều bằng số hạng đứng ngay trước nó cộng với một số không đổi $d$.
$$u_{n+1} = u_n + d \quad (n \in \mathbb{N}^*)$$Số $d$ được gọi là công sai của cấp số cộng.
- Khi $d = 0$, cấp số cộng là một dãy số không đổi ($u_1 = u_2 = u_3 = \dots$).
- Khi $d > 0$, cấp số cộng là dãy số tăng.
- Khi $d < 0$, cấp số cộng là dãy số giảm.
II. Số hạng tổng quát
Nếu cấp số cộng $(u_n)$ có số hạng đầu $u_1$ và công sai $d$ thì số hạng tổng quát $u_n$ được tính theo công thức:
$$u_n = u_1 + (n - 1)d \quad (n \ge 2)$$III. Tính chất các số hạng của cấp số cộng
Trong một cấp số cộng, mỗi số hạng (trừ số hạng đầu và số hạng cuối đối với dãy hữu hạn) đều là trung bình cộng của hai số hạng đứng kề nó:
$$u_k = \dfrac{u_{k-1} + u_{k+1}}{2} \ \Leftrightarrow \ 2u_k = u_{k-1} + u_{k+1} \quad (k \ge 2)$$IV. Tổng $n$ số hạng đầu tiên
Cho cấp số cộng $(u_n)$ với số hạng đầu $u_1$ và công sai $d$. Đặt $S_n = u_1 + u_2 + \dots + u_n$. Ta có hai công thức tính tổng:
- $$S_n = \dfrac{n(u_1 + u_n)}{2}$$
- $$S_n = \dfrac{n[2u_1 + (n - 1)d]}{2}$$
🔷 Dạng 1: Nhận biết CSC & Tìm công sai $d$
- Tính hiệu $u_{n+1} - u_n$. Nếu $u_{n+1} - u_n = d$ (hằng số không phụ thuộc $n$), thì $(u_n)$ là cấp số cộng với công sai $d$.
- Nếu hiệu phụ thuộc vào $n$ thì dãy số đó không phải là cấp số cộng.
Chứng minh dãy số $(u_n)$ với $u_n = 5 - 3n$ là một cấp số cộng. Tìm số hạng đầu $u_1$ và công sai $d$.
Xem lời giải
Xét hiệu $u_{n+1} - u_n$:
$$u_{n+1} - u_n = [5 - 3(n+1)] - (5 - 3n) = 5 - 3n - 3 - 5 + 3n = -3$$Vì hiệu là số không đổi $d = -3$ với mọi $n \ge 1$, nên $(u_n)$ là một cấp số cộng.
Số hạng đầu: $u_1 = 5 - 3(1) = 2$, công sai $d = -3$.
Tìm $x$ để ba số $x + 1, 3x, 4x + 2$ theo thứ tự lập thành một cấp số cộng.
Xem lời giải
Theo tính chất trung bình cộng:
$$2(3x) = (x + 1) + (4x + 2) \Leftrightarrow 6x = 5x + 3 \Leftrightarrow x = 3$$Vậy với $x = 3$, ba số $4, 9, 14$ lập thành một cấp số cộng có công sai $d = 5$.
📝 Thực hành — Dạng 1
Xét xem dãy số $u_n = 2^n$ có phải là cấp số cộng không.
Xem lời giải
$u_{n+1} - u_n = 2^{n+1} - 2^n = 2^n(2-1) = 2^n$ phụ thuộc vào $n$.
Do đó dãy số $u_n = 2^n$ không phải là cấp số cộng.
Tìm $m$ để 3 số $1; m; 9$ lập thành một cấp số cộng.
Xem lời giải
$2m = 1 + 9 = 10 \Leftrightarrow m = 5$.
🔷 Dạng 2: Tìm số hạng $u_1$ và công sai $d$
- Biểu diễn các giả thiết trong đề bài theo $u_1$ và $d$ bằng công thức $u_n = u_1 + (n-1)d$.
- Thiết lập hệ phương trình 2 ẩn $u_1$ và $d$, sau đó giải hệ tìm $u_1$ và $d$.
Cho cấp số cộng $(u_n)$ thỏa mãn: $\begin{cases} u_2 + u_5 = 19 \\ u_3 + u_8 = 31 \end{cases}$. Tìm $u_1$ và $d$.
Xem lời giải
Biểu diễn qua $u_1$ và $d$:
$$\begin{cases} (u_1 + d) + (u_1 + 4d) = 19 \\ (u_1 + 2d) + (u_1 + 7d) = 31 \end{cases} \Leftrightarrow \begin{cases} 2u_1 + 5d = 19 \\ 2u_1 + 9d = 31 \end{cases}$$Trừ hai phương trình: $4d = 12 \Leftrightarrow d = 3$.
Thay vào pt đầu: $2u_1 + 5(3) = 19 \Leftrightarrow 2u_1 = 4 \Leftrightarrow u_1 = 2$.
Vậy $u_1 = 2$ và $d = 3$.
Cho cấp số cộng $(u_n)$ có $u_4 = 10$ và $u_7 = 19$. Tìm số hạng thứ 20.
Xem lời giải
Ta có $u_7 - u_4 = 3d \Leftrightarrow 19 - 10 = 3d \Leftrightarrow 3d = 9 \Leftrightarrow d = 3$.
Suy ra $u_1 = u_4 - 3d = 10 - 3(3) = 1$.
Số hạng thứ 20: $u_{20} = u_1 + 19d = 1 + 19(3) = 1 + 57 = 58$.
📝 Thực hành — Dạng 2
Cho cấp số cộng $(u_n)$ có $u_1 = -3$ và $d = 4$. Tìm số hạng $u_{15}$.
Xem lời giải
$u_{15} = u_1 + 14d = -3 + 14(4) = -3 + 56 = 53$.
Cho cấp số cộng $(u_n)$ có $\begin{cases} u_1 + u_3 = 8 \\ u_2 + u_6 = 20 \end{cases}$. Tìm $u_1$ và $d$.
Xem lời giải
$\begin{cases} 2u_1 + 2d = 8 \\ 2u_1 + 6d = 20 \end{cases} \Rightarrow 4d = 12 \Rightarrow d = 3, u_1 = 1$.
🔷 Dạng 3: Tính tổng $n$ số hạng đầu tiên $S_n$
- Dùng công thức $S_n = \dfrac{n[2u_1 + (n-1)d]}{2}$ hoặc $S_n = \dfrac{n(u_1 + u_n)}{2}$.
- Nếu đề cho $S_n$ và yêu cầu tìm $n$, giải phương trình bậc hai theo $n$.
Tính tổng $50$ số hạng đầu tiên của cấp số cộng $(u_n)$ biết $u_1 = 5$ và $d = 3$.
Xem lời giải
Áp dụng công thức:
$$S_{50} = \dfrac{50 [2(5) + 49(3)]}{2} = 25 \times (10 + 147) = 25 \times 157 = 3925$$Cho cấp số cộng $(u_n)$ có $u_1 = 1$ và $d = 4$. Hỏi phải lấy bao nhiêu số hạng đầu tiên để tổng của chúng bằng $190$?
Xem lời giải
Ta có $S_n = \dfrac{n[2(1) + (n-1)4]}{2} = \dfrac{n(4n - 2)}{2} = n(2n - 1) = 2n^2 - n$.
Theo đề bài: $2n^2 - n = 190 \Leftrightarrow 2n^2 - n - 190 = 0$.
Giải pt: $\left[\begin{array}{l} n = 10 \text{ (nhận)} \\ n = -9.5 \text{ (loại)} \end{array}\right.$.
Vậy cần lấy $10$ số hạng đầu tiên.
📝 Thực hành — Dạng 3
Tính tổng $S = 1 + 4 + 7 + 10 + \dots + 97$.
Xem lời giải
Đây là tổng CSC có $u_1 = 1, d = 3, u_n = 97$.
$97 = 1 + (n-1)3 \Rightarrow (n-1)3 = 96 \Rightarrow n - 1 = 32 \Rightarrow n = 33$.
$S_{33} = \dfrac{33(1 + 97)}{2} = 33 \times 49 = 1617$.
Cho cấp số cộng có $u_1 = 3$ và $S_{20} = 440$. Tìm công sai $d$.
Xem lời giải
$S_{20} = \dfrac{20[2(3) + 19d]}{2} = 10(6 + 19d) = 60 + 190d = 440$.
$190d = 380 \Leftrightarrow d = 2$.
🔷 Dạng 4: Bài toán thực tế liên quan đến CSC
- Mô hình hóa bài toán thực tế (tiền lương tăng đều mỗi năm, số ghế xếp tăng theo hàng...) thành một cấp số cộng.
- Xác định chính xác $u_1, d, n$ hoặc tổng $S_n$.
Một rạp hát có 25 hàng ghế. Hàng đầu tiên có 20 ghế. Mỗi hàng sau có nhiều hơn hàng liền trước 2 ghế. Hỏi rạp hát có tất cả bao nhiêu ghế?
Xem lời giải
Số ghế ở các hàng lập thành một cấp số cộng $(u_n)$ với $u_1 = 20$, công sai $d = 2$ và số hàng $n = 25$.
Tổng số ghế của rạp hát là tổng $S_{25}$:
$$S_{25} = \dfrac{25 [2(20) + 24(2)]}{2} = 25 \times \dfrac{40 + 48}{2} = 25 \times 44 = 1100 \text{ ghế}$$Một người được tuyển dụng vào công ty với mức lương năm đầu tiên là 120 triệu đồng. Kể từ năm thứ hai, mỗi năm người đó được tăng thêm 10 triệu đồng. Hỏi sau 10 năm làm việc, tổng số tiền lương người đó nhận được là bao nhiêu?
Xem lời giải
Tiền lương mỗi năm lập thành CSC có $u_1 = 120$ triệu, công sai $d = 10$ triệu và $n = 10$.
$$S_{10} = \dfrac{10 [2(120) + 9(10)]}{2} = 5 \times (240 + 90) = 5 \times 330 = 1650 \text{ triệu đồng}$$📝 Thực hành — Dạng 4
Một tháp chuông đồng hồ đánh số tiếng chuông đúng bằng số giờ (vào lúc 1 giờ đánh 1 tiếng, 2 giờ đánh 2 tiếng...). Hỏi trong 1 ngày (24 giờ), đồng hồ đánh tổng cộng bao nhiêu tiếng chuông?
Xem lời giải
Một ngày chia làm 2 vòng 12 giờ. Mỗi vòng đánh: $S_{12} = \dfrac{12(1+12)}{2} = 78$ tiếng.
Tổng tiếng chuông trong 24 giờ: $78 \times 2 = 156$ tiếng chuông.
Một vận động viên chạy cự ly dài: ngày đầu chạy 5 km, mỗi ngày tiếp theo chạy tăng thêm 500m (0.5 km). Sau 14 ngày, tổng quãng đường vận động viên đó đã chạy là bao nhiêu km?
Xem lời giải
$u_1 = 5, d = 0.5, n = 14$.
$S_{14} = \dfrac{14[2(5) + 13(0.5)]}{2} = 7 \times (10 + 6.5) = 7 \times 16.5 = 115.5\text{ km}$.
📝 Bài tập tự luận — Tổng hợp
Bài 1. Cho cấp số cộng $(u_n)$ có $u_1 = 4, d = -2$. Tìm $u_{10}$ và $S_{10}$.
Xem lời giải
$u_{10} = 4 + 9(-2) = -14$. $S_{10} = \dfrac{10(4 - 14)}{2} = -50$.
Bài 2. Tìm số hạng đầu $u_1$ và công sai $d$ của CSC biết: $\begin{cases} u_1 + u_5 = 10 \\ u_4 + u_6 = 26 \end{cases}$.
Xem lời giải
$\begin{cases} 2u_1 + 4d = 10 \\ 2u_1 + 8d = 26 \end{cases} \Rightarrow 4d = 16 \Rightarrow d = 4, u_1 = -3$.
Bài 3. Cho CSC $(u_n)$ có $u_3 = 12$ và $u_8 = 32$. Hỏi $84$ là số hạng thứ bao nhiêu?
Xem lời giải
$5d = 32 - 12 = 20 \Rightarrow d = 4$. $u_1 = u_3 - 2d = 4$. $u_n = 4 + (n-1)4 = 4n = 84 \Rightarrow n = 21$.
Bài 4. Tìm $x$ để 3 số $x-1, 2x+1, 5x-1$ theo thứ tự lập thành một cấp số cộng.
Xem lời giải
$2(2x+1) = (x-1) + (5x-1) \Leftrightarrow 4x + 2 = 6x - 2 \Leftrightarrow 2x = 4 \Leftrightarrow x = 2$.
Bài 5. Tính tổng các số tự nhiên chia hết cho 3 nhỏ hơn 100.
Xem lời giải
Các số: $3, 6, 9, \dots, 99$. CSC có $u_1 = 3, d = 3, u_n = 99 \Rightarrow n = 33$.
$S_{33} = \dfrac{33(3+99)}{2} = 33 \times 51 = 1683$.
Bài 6. Cho một CSC có $u_1 = 2$ và tổng 15 số hạng đầu bằng 345. Tìm công sai $d$.
Xem lời giải
$S_{15} = \dfrac{15[2(2) + 14d]}{2} = 15(2 + 7d) = 345 \Rightarrow 2 + 7d = 23 \Rightarrow 7d = 21 \Rightarrow d = 3$.
Bài 7. Chứng minh rằng nếu $a, b, c$ lập thành một cấp số cộng thì $a^2 + 2bc = c^2 + 2ab$.
Xem lời giải
$a,b,c$ là CSC $\Rightarrow a+c = 2b \Rightarrow a-c = 2b - 2c$.
Đơn giản vế: $a^2 - c^2 = 2ab - 2bc = 2b(a-c)$. Vì $a^2 - c^2 = (a-c)(a+c) = (a-c)2b$, nên đẳng thức luôn đúng (ĐPCM).
Bài 8. Tìm 4 số hạng liên tiếp của một cấp số cộng biết tổng của chúng bằng 20 và tổng bình phương của chúng bằng 120.
Xem lời giải
Đặt 4 số là $a-3x, a-x, a+x, a+3x$. Tổng $= 4a = 20 \Rightarrow a = 5$.
Tổng bình phương $= 4a^2 + 20x^2 = 100 + 20x^2 = 120 \Rightarrow 20x^2 = 20 \Rightarrow x = 1$ hoặc $x = -1$.
Vậy 4 số là $2, 4, 6, 8$.
Bài 9. Tìm số hạng đầu và công sai của CSC biết $S_n = 2n^2 + 3n$.
Xem lời giải
$u_1 = S_1 = 2(1)^2 + 3(1) = 5$.
$S_2 = 2(2)^2 + 3(2) = 14 \Rightarrow u_2 = S_2 - S_1 = 14 - 5 = 9$.
Công sai $d = u_2 - u_1 = 9 - 5 = 4$.
Bài 10. Một người xếp 100 hình tròn nhỏ thành các hàng sao cho hàng thứ nhất có 1 hình, hàng thứ hai có 2 hình, hàng thứ 3 có 3 hình... Hỏi xếp được tối đa bao nhiêu hàng và còn dư bao nhiêu hình?
Xem lời giải
Tổng hình tròn ở $n$ hàng: $S_n = \dfrac{n(n+1)}{2} \le 100 \Rightarrow n(n+1) \le 200$.
Với $n = 13 \Rightarrow 13 \times 14 = 182 \Rightarrow S_{13} = 91$ hình.
Với $n = 14 \Rightarrow S_{14} = 105$ hình (vượt quá 100).
Vậy xếp được tối đa 13 hàng và còn dư $100 - 91 = 9$ hình tròn.
🎯 Bài tập trắc nghiệm tự luyện
Làm các câu hỏi sau để củng cố toàn bộ kiến thức về Cấp số cộng. Hệ thống sẽ hiển thị kết quả và lời giải chi tiết ngay khi bạn trả lời.
Ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm Cấp số cộng
Hàng trăm câu hỏi ngẫu nhiên từ ngân hàng đề — kiểm tra và tự đánh giá năng lực ngay!
🚀 Làm bài trắc nghiệm →