Bài 1: Tính đơn điệu & cực trị
Lý thuyết và bài tập Bài 1: Tính đơn điệu & cực trị — Toán 12 Kết nối tri thức.
I. Tính đơn điệu của hàm số
1. Định nghĩa
Cho hàm số xác định trên khoảng .
- đồng biến (tăng) trên nếu với mọi :
- nghịch biến (giảm) trên nếu với mọi :
Hàm số có thể đồng biến trên khoảng này nhưng nghịch biến trên khoảng khác. Không được gộp nhiều khoảng lại khi kết luận tính đơn điệu.
2. Điều kiện đủ nhờ đạo hàm
Giả sử có đạo hàm trên khoảng :
- với mọi đồng biến trên .
- với mọi nghịch biến trên .
- với mọi không đổi (hằng số) trên .
Nếu trên và chỉ bằng tại hữu hạn điểm thì vẫn đồng biến trên .
Ví dụ: có nhưng vẫn đồng biến trên .
3. Quy trình xét chiều biến thiên
Bước 1: Tính . Xác định tập xác định của .
Bước 2: Tìm các điểm trong TXĐ sao cho hoặc không xác định.
Bước 3: Xét dấu trên từng khoảng được chia bởi các điểm .
Bước 4: Kết luận và lập bảng biến thiên.
🔷 Dạng 1: Xét chiều biến thiên của hàm số
Phương pháp:
- Tính ; xác định TXĐ.
- Giải và tìm điểm không xác định trong TXĐ.
- Lập bảng xét dấu .
- Kết luận: → đồng biến; → nghịch biến.
- Lập bảng biến thiên.
Xét chiều biến thiên của .
Xem lời giải
.
.
Bảng biến thiên:
Kết luận:
- đồng biến trên và .
- nghịch biến trên .
Xét chiều biến thiên của .
Xem lời giải
.
.
Đồng biến trên và ; nghịch biến trên và .
Xét chiều biến thiên của . TXĐ: .
Xem lời giải
với mọi .
đồng biến trên và trên .
Lưu ý: Không nói đồng biến trên vì đây không phải một khoảng.
Xét chiều biến thiên của . TXĐ: .
Xem lời giải
(xác định với ).
.
- khi → nghịch biến trên .
- khi → đồng biến trên .
📝 Thực hành — Dạng 1
II. Cực trị của hàm số
1. Định nghĩa
Cho hàm số xác định và liên tục trên khoảng , và .
- là điểm cực đại của nếu tồn tại sao cho với mọi .
- Khi đó gọi là giá trị cực đại, kí hiệu .
- là điểm cực tiểu của nếu tồn tại sao cho với mọi .
- Khi đó gọi là giá trị cực tiểu, kí hiệu .
Điểm cực đại và điểm cực tiểu gọi chung là điểm cực trị. Giá trị cực đại và giá trị cực tiểu gọi chung là giá trị cực trị hay cực trị.
2. Điều kiện cần của cực trị
Nếu là điểm cực trị của thì hoặc không tồn tại.
chưa chắc là cực trị.
Ví dụ: có nhưng không phải cực trị vì không đổi dấu qua .
3. Điều kiện đủ — Quy tắc 1: Xét dấu của
Giả sử liên tục tại và (hoặc không xác định tại ). Nếu đổi dấu khi đi qua :
| Dấu qua | Kết luận |
|---|---|
| Từ sang | là điểm cực đại, |
| Từ sang | là điểm cực tiểu, |
| Không đổi dấu | không phải cực trị |
4. Điều kiện đủ — Quy tắc 2: Dùng đạo hàm cấp hai
Giả sử và tồn tại:
- là điểm cực đại.
- là điểm cực tiểu.
- : Không kết luận được, phải dùng Quy tắc 1.
5. Hệ quả quan trọng về hàm bậc ba
Hàm số () có cực trị khi và chỉ khi phương trình có hai nghiệm phân biệt, tức là .
- Hàm bậc 3 có tối đa 2 cực trị (1 cực đại, 1 cực tiểu).
- Hàm bậc 4 có tối đa 3 cực trị.
🔷 Dạng 2: Tìm cực trị của hàm số
Phương pháp:
- Tính ; tìm các nghiệm của hoặc không xác định.
- Xét dấu qua từng (Quy tắc 1) hoặc dùng (Quy tắc 2).
- Kết luận loại cực trị và tính .
- Lập bảng biến thiên đầy đủ.
Tìm cực trị của .
Xem lời giải
.
hoặc .
- : đổi → → cực đại, .
- : đổi → → cực tiểu, .
Tìm cực trị của .
Xem lời giải
hoặc .
.
- → cực đại, .
- → cực tiểu, .
Tìm cực trị của . TXĐ: .
Xem lời giải
.
hoặc .
| kxđ |
- : đổi → → cực đại, .
- : đổi → → cực tiểu, .
Tìm cực trị của .
Xem lời giải
.
hoặc .
Vì và , dấu phụ thuộc vào :
- : ; : (trừ ).
→ đổi → qua → cực tiểu tại , .
Tại : không đổi dấu → không phải cực trị.
📝 Thực hành — Dạng 2
III. Đọc bảng biến thiên và đồ thị
1. Đọc thông tin từ bảng biến thiên
Bảng biến thiên là công cụ biểu diễn chiều biến thiên và cực trị của hàm số. Cấu trúc gồm 3 dòng: , , .
- Dòng : ghi dấu , , (hoặc “kxđ”) trên từng khoảng.
- Dòng : vẽ mũi tên (đồng biến) hoặc (nghịch biến), ghi giá trị cực trị.
2. Đọc thông tin từ đồ thị
- trên khoảng nào → đồng biến trên khoảng đó.
- trên khoảng nào → nghịch biến trên khoảng đó.
- đổi dấu qua : là cực trị của .
- cắt trục mà không đổi dấu: không phải cực trị.
🔷 Dạng 3: Đọc BBT và đồ thị suy ra tính chất của
Phương pháp:
- Từ BBT: Đọc trực tiếp chiều biến thiên và giá trị cực trị từ dòng .
- Từ đồ thị : Xác định khoảng dương/âm của , điểm cắt trục là điểm nghi ngờ cực trị; kiểm tra có đổi dấu không.
- Từ cho sẵn dạng tích: Phân tích số mũ của từng nhân tử để kết luận đổi dấu hay không.
Cho BBT của :
Xác định cực đại, cực tiểu và khoảng đơn điệu của .
Xem lời giải
- Cực đại: .
- Cực tiểu: .
- Đồng biến: và .
- Nghịch biến: .
Đồ thị là parabol mở lên, cắt trục tại và . Suy ra tính chất của .
Xem lời giải
Parabol mở lên: khi hoặc ; khi .
- đồng biến trên và .
- nghịch biến trên .
- Cực đại tại ; cực tiểu tại .
Biết . Xác định các điểm cực trị của .
Xem lời giải
.
- : bậc lẻ, , tại lân cận . Kết hợp: đổi → → cực đại.
- : luôn → không đổi dấu → không phải cực trị.
- : đổi → → cực tiểu.
📝 Thực hành — Dạng 3
IV. Ứng dụng — Bài toán tối ưu hóa
Phương pháp chung
Bước 1: Đọc đề — xác định đại lượng cần tối ưu (diện tích, thể tích, chi phí, doanh thu…).
Bước 2: Đặt ẩn và biểu diễn đại lượng đó theo ẩn (lập hàm số).
Bước 3: Xác định điều kiện thực tế (TXĐ hợp lý của ẩn).
Bước 4: Tìm cực trị bằng đạo hàm. Kết luận theo bài toán thực tế.
🔷 Dạng 4: Bài toán tối ưu hóa thực tế
Phương pháp:
- Đặt ẩn — chọn đại lượng phù hợp làm ẩn, ghi rõ điều kiện.
- Lập hàm — biểu diễn đại lượng cần tối ưu qua ẩn.
- Đạo hàm — xét cực trị — tìm nghiệm , xác nhận loại cực trị.
- Kết luận — trả lời đúng câu hỏi đề bài (tìm kích thước, giá trị, …).
Từ tấm tôn vuông cạnh cm, cắt bỏ hình vuông góc (cạnh cm) rồi gấp lên thành hộp không nắp. Tìm để thể tích hộp lớn nhất.
Xem lời giải
Thể tích: , điều kiện .
.
(loại) hoặc (nhận).
đổi → tại → cực đại.
Chu vi hình chữ nhật là m. Tìm kích thước để diện tích lớn nhất.
Xem lời giải
Gọi chiều dài là (), chiều rộng là .
. .
→ cực đại. Diện tích lớn nhất m² — hình vuông cạnh m.
Bể chứa nước hình hộp chữ nhật không nắp, đáy hình vuông cạnh (m), thể tích m³. Giá xây đáy nghìn/m², giá xây thành nghìn/m². Tìm để tổng chi phí nhỏ nhất.
Xem lời giải
Chiều cao: .
Chi phí đáy: ; Chi phí thành: .
Tổng chi phí: , .
m.
→ cực tiểu. Chi phí nhỏ nhất đạt tại m.
Cửa hàng bán sản phẩm giá nghìn đồng. Số sản phẩm bán được: , điều kiện . Tìm giá bán để doanh thu lớn nhất.
Xem lời giải
Doanh thu: .
nghìn đồng.
→ cực đại. Doanh thu lớn nhất: nghìn đồng.
📝 Thực hành — Dạng 4
Câu 1. Tìm khoảng đồng biến, nghịch biến của các hàm số sau:
a) b) c) d)
Câu 2. Tìm cực trị của các hàm số sau và lập bảng biến thiên:
a) b) c) d)
Câu 3. Cho hàm số có cực đại tại (giá trị cực đại bằng ) và cực tiểu tại (giá trị cực tiểu bằng ). Tìm , , .
Câu 4. Đường cong có đồ thị là đường thẳng cắt trục hoành tại và cắt trục tung tại . Biết . Tìm hàm số , xét chiều biến thiên và tìm cực trị.
Câu 5. (Ứng dụng thực tế) Một nhà kho hình hộp chữ nhật không có mái, thể tích m³, chiều dài gấp đôi chiều rộng. Chi phí làm đáy là nghìn/m², chi phí làm tường là nghìn/m². Tìm kích thước nhà kho để tổng chi phí nhỏ nhất.
Luyện tập trắc nghiệm
Câu hỏi ngẫu nhiên từ ngân hàng đề — kiểm tra kiến thức ngay!
🚀 Làm bài trắc nghiệm →