Bài 24: Hoán vị, chỉnh hợp và tổ hợp
Lý thuyết chi tiết và bài tập có lời giải Bài 24: Hoán vị, chỉnh hợp và tổ hợp — SGK Toán 10 Kết nối tri thức.
I. Lý thuyết trọng tâm
1. Hoán vị ($P_n$)
• Một kết quả của việc sắp xếp thứ tự $n$ phần tử của tập hợp $A$ (gồm $n$ phần tử) gọi là một hoán vị của $n$ phần tử đó.
• Số các hoán vị của $n$ phần tử được kí hiệu là $P_n$ và có công thức:
$P_n = n! = 1 \cdot 2 \cdot 3 \dots n$
• Quy ước: $0! = 1$.
2. Chỉnh hợp ($A_n^k$)
• Cho tập hợp $A$ gồm $n$ phần tử. Mỗi kết quả của việc chọn $k$ phần tử từ $n$ phần tử và sắp xếp chúng theo một thứ tự gọi là một chỉnh hợp chập $k$ của $n$ phần tử.
• Số chỉnh hợp chập $k$ của $n$ phần tử ($1 \le k \le n$) có công thức:
$A_n^k = \frac{n!}{(n-k)!} = n(n-1)...(n-k+1)$
3. Tổ hợp ($C_n^k$)
• Cho tập hợp $A$ gồm $n$ phần tử. Mỗi tập con gồm $k$ phần tử ($0 \le k \le n$) chọn từ $n$ phần tử (không phân biệt thứ tự) gọi là một tổ hợp chập $k$ của $n$ phần tử.
• Công thức tính số tổ hợp:
$C_n^k = \frac{n!}{k!(n-k)!} = \frac{A_n^k}{k!}$
• Tính chất cơ bản:
- $C_n^k = C_n^{n-k} \quad (0 \le k \le n)$
- $C_n^k = C_{n-1}^k + C_{n-1}^{k-1} \quad (1 \le k \le n-1)$ (Công thức Pascal)
🔷 Dạng 1: Bài toán sử dụng Hoán vị
Có 6 học sinh xếp thành một hàng ngang để chụp ảnh. Hỏi có bao nhiêu cách xếp khác nhau?
Xem lời giải
Mỗi cách xếp 6 học sinh thành một hàng ngang là một hoán vị của 6 phần tử.
Số cách xếp là $P_6 = 6! = 1 \cdot 2 \cdot 3 \cdot 4 \cdot 5 \cdot 6 = 720$ cách.
📝 Thực hành — Dạng 1
Có 5 cuốn sách khác nhau được xếp lên 1 kệ sách nằm ngang. Hỏi có bao nhiêu cách xếp sao cho 2 cuốn sách Toán luôn nằm cạnh nhau?
Xem lời giải
• Buộc 2 cuốn sách Toán thành 1 khối: có $2! = 2$ cách hoán vị 2 cuốn Toán.
• Coi khối này cùng 3 cuốn sách khác là 4 vật thể: có $4! = 24$ cách hoán vị.
• Theo quy tắc nhân, tổng số cách xếp là $2! \times 4! = 2 \times 24 = 48$ cách.
🔷 Dạng 2: Phân biệt Chỉnh hợp & Tổ hợp
Cho một lớp có 30 học sinh.
a) Có bao nhiêu cách chọn 3 học sinh làm 3 chức vụ: Lớp trưởng, Lớp phó, Bí thư?
b) Có bao nhiêu cách chọn 3 học sinh đi trực nhật?
Xem lời giải
a) Chọn 3 học sinh và phân công 3 chức vụ khác nhau (CÓ phân biệt thứ tự) $\implies$ Dùng Chỉnh hợp:
$A_{30}^3 = 30 \times 29 \times 28 = 24360 \quad \text{cách}$.
b) Chọn 3 học sinh đi trực nhật (KHÔNG phân biệt thứ tự) $\implies$ Dùng Tổ hợp:
$C_{30}^3 = \frac{30 \times 29 \times 28}{3!} = 4060 \quad \text{cách}$.
📝 Thực hành — Dạng 2
Trong mặt phẳng cho 10 điểm phân biệt trong đó không có 3 điểm nào thẳng hàng. Hỏi lập được bao nhiêu tam giác có các đỉnh là 3 trong số 10 điểm đã cho?
Xem lời giải
• Mỗi tam giác được tạo thành bằng cách chọn 3 điểm từ 10 điểm (thứ tự 3 đỉnh không quan trọng).
• Số tam giác lập được là $C_{10}^3 = \frac{10 \times 9 \times 8}{3 \times 2 \times 1} = 120$ tam giác.
🔷 Dạng 3: Giải PT & BPT tổ hợp
Tìm số nguyên dương $n$ thỏa mãn phương trình: $A_n^2 + C_n^1 = 16$.
Xem lời giải
• Điều kiện: $n \ge 2, n \in \mathbb{N}^*$.
• Ta có $A_n^2 = n(n-1)$ và $C_n^1 = n$.
• Phương trình $\iff n(n-1) + n = 16 \iff n^2 - n + n = 16 \iff n^2 = 16 \iff n = 4$ (nhận do $n \ge 2$).
Vậy $n = 4$.
📝 Thực hành — Dạng 3
Giải phương trình: $C_n^2 + C_n^1 = 15$.
Xem lời giải
• Theo công thức Pascal: $C_n^2 + C_n^1 = C_{n+1}^2$.
• $C_{n+1}^2 = 15 \iff \frac{(n+1)n}{2} = 15 \iff n^2 + n - 30 = 0 \iff n = 5$ hoặc $n = -6$ (loại).
Vậy $n = 5$.
📝 Bài tập tự luận — Tổng hợp
Bài 1. Đội thanh niên xung kích của trường có 12 học sinh gồm 7 nam và 5 nữ. Chọn ngẫu nhiên 4 học sinh đi làm nhiệm vụ.
a) Có bao nhiêu cách chọn 4 học sinh bất kì?
b) Có bao nhiêu cách chọn sao cho trong 4 học sinh được chọn có đúng 2 học sinh nữ?
Xem lời giải
a) Chọn 4 học sinh từ 12 học sinh: $C_{12}^4 = \frac{12 \times 11 \times 10 \times 9}{4 \times 3 \times 2 \times 1} = 495$ cách.
b) Chọn đúng 2 nữ và 2 nam:
• Chọn 2 nữ từ 5 nữ: $C_5^2 = 10$ cách.
• Chọn 2 nam từ 7 nam: $C_7^2 = 21$ cách.
Theo quy tắc nhân: $10 \times 21 = 210$ cách.
🎯 Bài tập trắc nghiệm tự luyện
Làm các câu hỏi sau để củng cố toàn bộ kiến thức về Hoán vị, chỉnh hợp và tổ hợp. Hệ thống sẽ hiển thị kết quả và lời giải chi tiết ngay khi bạn trả lời.
Ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm Hoán vị, chỉnh hợp và tổ hợp
Hàng trăm câu hỏi ngẫu nhiên từ ngân hàng đề — kiểm tra và tự đánh giá năng lực ngay!
🚀 Làm bài trắc nghiệm →