🛠️ Công cụ

Bài 17: Dấu của tam thức bậc hai

Lý thuyết chi tiết và bài tập có lời giải Bài 17: Dấu của tam thức bậc hai — SGK Toán 10 Kết nối tri thức.

📖 Lý thuyết✍️ Dạng toán & bài tập🎯 Trắc nghiệm

I. Lý thuyết trọng tâm

1. Khái niệm tam thức bậc hai

📌 Định nghĩa Tam thức bậc hai

Tam thức bậc hai đối với $x$ là biểu thức có dạng $f(x) = ax^2 + bx + c$, trong đó $a, b, c$ là những số cho trước với $a \ne 0$.

• Nghiệm của phương trình $ax^2 + bx + c = 0$ cũng gọi là nghiệm của tam thức $f(x)$.

• Biệt thức $\Delta = b^2 - 4ac$ (hoặc $\Delta' = b'^2 - ac$).

2. Định lý về dấu của tam thức bậc hai

⚡ Định lý Dấu của Tam thức bậc hai

Cho tam thức bậc hai $f(x) = ax^2 + bx + c \quad (a \ne 0)$:

  • Trường hợp 1 ($\Delta < 0$): $f(x)$ cùng dấu với hệ số $a$ với mọi $x \in \mathbb{R}$.
  • Trường hợp 2 ($\Delta = 0$): $f(x)$ cùng dấu với hệ số $a$ với mọi $x \ne -\frac{b}{2a}$, và $f\left(-\frac{b}{2a}\right) = 0$.
  • Trường hợp 3 ($\Delta > 0$): $f(x)$ có hai nghiệm phân biệt $x_1 < x_2$. Quy tắc: "Trong trái, ngoài cùng"
    • $f(x)$ trái dấu với $a$ với mọi $x \in (x_1; x_2)$.
    • $f(x)$ cùng dấu với $a$ với mọi $x \in (-\infty; x_1) \cup (x_2; +\infty)$.

3. Bất phương trình bậc hai một ẩn

📌 Các bước giải BPT bậc hai $ax^2 + bx + c > 0$ (hoặc $< 0, \le 0, \ge 0$)
  • Bước 1: Tính $\Delta$ (hoặc $\Delta'$) và tìm nghiệm của phương trình $ax^2 + bx + c = 0$ (nếu có).
  • Bước 2: Lập bảng xét dấu của tam thức bậc hai $f(x) = ax^2 + bx + c$.
  • Bước 3: Căn cứ vào chiều bất phương trình để chọn các khoảng thích hợp và kết luận tập nghiệm.

🔷 Dạng 1: Xét dấu & Giải BPT bậc hai một ẩn

🔍 Ví dụ minh họa (Dạng 1)

Giải các bất phương trình sau:

a) $x^2 - 5x + 6 > 0$        b) $-x^2 + 4x - 4 \le 0$

💡 Xem lời giải

a) Tam thức $x^2 - 5x + 6$ có $a = 1 > 0$ và 2 nghiệm $x = 2, x = 3$.

Áp dụng "Trong trái, ngoài cùng": $x^2 - 5x + 6 > 0 \iff x < 2$ hoặc $x > 3$. Tập nghiệm $S = (-\infty; 2) \cup (3; +\infty)$.

b) Tam thức $-x^2 + 4x - 4 = -(x-2)^2$ có $a = -1 < 0$ và nghiệm kép $x = 2$.

Vì $-(x-2)^2 \le 0$ đúng với mọi $x \in \mathbb{R}$ nên tập nghiệm $S = \mathbb{R}$.

📝 Thực hành — Dạng 1

✏️ Bài tập 1.1

Giải bất phương trình: $-2x^2 + 3x + 5 \ge 0$.

💡 Xem lời giải

• Tam thức $-2x^2 + 3x + 5 = 0 \iff x = -1$ hoặc $x = \frac{5}{2}$.

• Hệ số $a = -2 < 0$. BPT lấy dấu $\ge 0$ (nghĩa là trái dấu với $a$ hoặc bằng 0).

• Áp dụng quy tắc "Trong trái": $-1 \le x \le \frac{5}{2}$. Tập nghiệm $S = \left[-1; \frac{5}{2}\right]$.


🔷 Dạng 2: Tìm m để f(x) luôn mang 1 dấu trên ℝ

🔍 Ví dụ minh họa (Dạng 2)

Tìm tất cả các giá trị của $m$ để tam thức $f(x) = x^2 - 2mx + 4 > 0$ đúng với mọi $x \in \mathbb{R}$.

💡 Xem lời giải

• Yêu cầu bài toán $f(x) > 0, \forall x \in \mathbb{R} \iff \begin{cases} a > 0 \\ \Delta' < 0 \end{cases}$

• $a = 1 > 0$ (Đúng với mọi $m$).

• $\Delta' = (-m)^2 - 1(4) = m^2 - 4 < 0 \iff -2 < m < 2$.

• Vậy với $m \in (-2; 2)$ thì tam thức luôn dương trên $\mathbb{R}$.

📝 Thực hành — Dạng 2

✏️ Bài tập 2.1

Tìm $m$ để phương trình $x^2 - 2(m+1)x + m^2 + 3 = 0$ có hai nghiệm phân biệt.

💡 Xem lời giải

• Phương trình có 2 nghiệm phân biệt $\iff \Delta' > 0$.

• $\Delta' = (m+1)^2 - (m^2 + 3) = m^2 + 2m + 1 - m^2 - 3 = 2m - 2 > 0 \iff m > 1$.


🔷 Dạng 3: Ứng dụng BPT bậc hai thực tế

🔍 Ví dụ minh họa (Dạng 3)

Quỹ đạo chuyển động của một vật là parabol $y = -x^2 + 10x$ ($x$ và $y$ tính bằng mét). Tìm các khoảng khoảng cách $x$ để độ cao $y$ của vật lớn hơn $16$ mét.

💡 Xem lời giải

• Yêu cầu $y > 16 \iff -x^2 + 10x > 16 \iff -x^2 + 10x - 16 > 0$.

• Tam thức $-x^2 + 10x - 16 = 0$ có 2 nghiệm $x = 2$ và $x = 8$. Hệ số $a = -1 < 0$.

• Do đó $-x^2 + 10x - 16 > 0 \iff 2 < x < 8$.

• Vậy khi khoảng cách $x$ nằm trong khoảng từ $2$m đến $8$m thì vật đạt độ cao trên $16$m.

📝 Thực hành — Dạng 3

✏️ Bài tập 3.1

Một công ty nhận sản xuất linh kiện điện tử. Chi phí sản xuất $x$ linh kiện là $C(x) = x^2 + 10x + 500$ (nghìn đồng), doanh thu thu được khi bán $x$ linh kiện là $R(x) = 70x$ (nghìn đồng). Công ty phải sản xuất ít nhất bao nhiêu linh kiện để bắt đầu có lãi?

💡 Xem lời giải

• Có lãi $\iff R(x) > C(x) \iff 70x > x^2 + 10x + 500 \iff -x^2 + 60x - 500 > 0$.

• Nghiệm của phương trình $-x^2 + 60x - 500 = 0$ là $x = 10$ và $x = 50$.

• Giải BPT: $10 < x < 50$.

• Vậy công ty cần sản xuất từ $11$ đến $49$ linh kiện để có lãi (ít nhất 11 linh kiện).


📝 Bài tập tự luận — Tổng hợp

📝 Bài tập tự luận Dấu của tam thức bậc hai

Bài 1. Tìm $m$ để bất phương trình $mx^2 - 2(m-1)x + 4m \le 0$ nghiệm đúng với mọi $x \in \mathbb{R}$.

💡 Xem lời giải

• TH1: $m = 0 \implies 2x \le 0 \iff x \le 0$ (Không thỏa mãn $\forall x \in \mathbb{R}$).

• TH2: $m \ne 0$. Để BPT đúng với mọi $x \in \mathbb{R}$ thì $\begin{cases} m < 0 \\ \Delta' \le 0 \end{cases}$.

$\Delta' = (m-1)^2 - m(4m) = m^2 - 2m + 1 - 4m^2 = -3m^2 - 2m + 1 \le 0$.

Nghiệm của $-3m^2 - 2m + 1 = 0$ là $m = -1$ và $m = \frac{1}{3} \implies m \le -1$ hoặc $m \ge \frac{1}{3}$.

Kết hợp điều kiện $m < 0 \implies m \le -1$.

🎯 Bài tập trắc nghiệm tự luyện

Làm các câu hỏi sau để củng cố toàn bộ kiến thức về Dấu của tam thức bậc hai. Hệ thống sẽ hiển thị kết quả và lời giải chi tiết ngay khi bạn trả lời.

Câu 1:Tam thức bậc hai f(x) = x² - 3x + 2 có các nghiệm là:
Câu 2:Tam thức f(x) = ax² + bx + c (a > 0) luôn dương với mọi x khi nào?
🎯

Ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm Dấu của tam thức bậc hai

Hàng trăm câu hỏi ngẫu nhiên từ ngân hàng đề — kiểm tra và tự đánh giá năng lực ngay!

🚀 Làm bài trắc nghiệm →
Miễn phí · Mở trong tab mới