Bài 15: Hàm số và đồ thị
Lý thuyết chi tiết và bài tập có lời giải Bài 15: Hàm số và đồ thị — SGK Toán 10 Kết nối tri thức.
I. Lý thuyết trọng tâm
1. Khái niệm hàm số
• Nếu với mỗi giá trị $x \in D$ có tương ứng một và chỉ một giá trị $y \in \mathbb{R}$ thì ta có một hàm số $y = f(x)$.
• $x$ được gọi là biến số (hay đối số), $y$ được gọi là hàm số của $x$.
• $D$ được gọi là tập xác định của hàm số.
• Tập hợp tất cả các giá trị $y$ tương ứng gọi là tập giá trị của hàm số.
2. Tập xác định của hàm số
Tập xác định của hàm số $y = f(x)$ cho bởi công thức là tập hợp tất cả các số thực $x$ sao cho biểu thức $f(x)$ có nghĩa.
- Biểu thức dạng phân thức $\frac{P(x)}{Q(x)}$ có nghĩa $\iff Q(x) \ne 0$.
- Biểu thức dạng căn thức bậc hai $\sqrt{P(x)}$ có nghĩa $\iff P(x) \ge 0$.
- Biểu thức dạng $\frac{P(x)}{\sqrt{Q(x)}}$ có nghĩa $\iff Q(x) > 0$.
3. Đồ thị hàm số
• Đồ thị của hàm số $y = f(x)$ xác định trên tập $D$ là tập hợp tất cả các điểm $M(x; f(x))$ trên mặt phẳng tọa độ $Oxy$ với mọi $x \in D$.
• Điểm $M(x_0; y_0)$ thuộc đồ thị $(C)$ của hàm số $y = f(x) \iff x_0 \in D$ và $y_0 = f(x_0)$.
4. Sự biến thiên của hàm số
Cho hàm số $y = f(x)$ xác định trên khoảng $K$:
- Hàm số được gọi là đồng biến (tăng) trên $K$ nếu:
$\forall x_1, x_2 \in K, x_1 < x_2 \implies f(x_1) < f(x_2)$
(Đồ thị đi lên từ trái sang phải). - Hàm số được gọi là nghịch biến (giảm) trên $K$ nếu:
$\forall x_1, x_2 \in K, x_1 < x_2 \implies f(x_1) > f(x_2)$
(Đồ thị đi xuống từ trái sang phải).
🔷 Dạng 1: Tìm tập xác định của hàm số
Tìm tập xác định của các hàm số sau:
a) $y = \frac{2x + 1}{x - 3}$ b) $y = \sqrt{2x - 4}$
Xem lời giải
a) Biểu thức $\frac{2x+1}{x-3}$ xác định $\iff x - 3 \ne 0 \iff x \ne 3$. Tập xác định $D = \mathbb{R} \setminus \{3\}$.
b) Biểu thức $\sqrt{2x-4}$ xác định $\iff 2x - 4 \ge 0 \iff x \ge 2$. Tập xác định $D = [2; +\infty)$.
📝 Thực hành — Dạng 1
Tìm tập xác định của hàm số $y = \frac{\sqrt{x + 1}}{x^2 - 4}$.
Xem lời giải
Hàm số xác định khi và chỉ khi: $\begin{cases} x + 1 \ge 0 \\ x^2 - 4 \ne 0 \end{cases} \iff \begin{cases} x \ge -1 \\ x \ne \pm 2 \end{cases}$.
Vì $x \ge -1$ nên điều kiện $x \ne -2$ luôn đúng. Do đó $x \ge -1$ và $x \ne 2$.
Tập xác định $D = [-1; +\infty) \setminus \{2\}$.
🔷 Dạng 2: Tính giá trị & Kiểm tra điểm thuộc đồ thị
Cho hàm số $y = f(x) = \begin{cases} 2x + 1 & \text{khi } x \ge 1 \\ x^2 - 3 & \text{khi } x < 1 \end{cases}$.
a) Tính $f(2)$ và $f(-1)$.
b) Điểm $M(2; 5)$ có thuộc đồ thị hàm số hay không?
Xem lời giải
a) • Vì $2 \ge 1$ nên dùng công thức nhánh 1: $f(2) = 2(2) + 1 = 5$.
• Vì $-1 < 1$ nên dùng công thức nhánh 2: $f(-1) = (-1)^2 - 3 = 1 - 3 = -2$.
b) Vì $f(2) = 5$ nên điểm $M(2; 5)$ thuộc đồ thị hàm số.
📝 Thực hành — Dạng 2
Tìm $m$ để đồ thị hàm số $y = (m - 1)x + 3$ đi qua điểm $A(2; 7)$.
Xem lời giải
• Thay $x = 2, y = 7$ vào phương trình hàm số:
$7 = (m-1)(2) + 3 \iff 2m - 2 + 3 = 7 \iff 2m + 1 = 7 \iff m = 3$.
🔷 Dạng 3: Xét sự biến thiên của hàm số
Xét tính đồng biến, nghịch biến của hàm số $y = 3x - 5$ trên $\mathbb{R}$.
Xem lời giải
• Lấy 2 số $x_1, x_2 \in \mathbb{R}$ tùy ý sao cho $x_1 < x_2$.
• Xét hiệu $f(x_1) - f(x_2) = (3x_1 - 5) - (3x_2 - 5) = 3(x_1 - x_2)$.
• Do $x_1 < x_2 \implies x_1 - x_2 < 0 \implies 3(x_1 - x_2) < 0 \implies f(x_1) < f(x_2)$.
• Vậy hàm số đồng biến trên $\mathbb{R}$.
📝 Thực hành — Dạng 3
Xét sự biến thiên của hàm số $y = \frac{1}{x}$ trên khoảng $(0; +\infty)$.
Xem lời giải
• Với mọi $x_1, x_2 \in (0; +\infty)$ sao cho $0 < x_1 < x_2$:
$f(x_1) - f(x_2) = \frac{1}{x_1} - \frac{1}{x_2} = \frac{x_2 - x_1}{x_1 x_2} > 0$ (vì $x_2 > x_1 > 0$).
• Suy ra $f(x_1) > f(x_2) \implies$ hàm số nghịch biến trên khoảng $(0; +\infty)$.
📝 Bài tập tự luận — Tổng hợp
Bài 1. Tìm tập xác định của các hàm số sau:
a) $y = \frac{x - 1}{x^2 - 5x + 6}$.
b) $y = \sqrt{3 - x} + \frac{1}{\sqrt{x + 1}}$.
Xem lời giải
a) $x^2 - 5x + 6 \ne 0 \iff (x-2)(x-3) \ne 0 \iff x \ne 2$ và $x \ne 3$. Tập xác định $D = \mathbb{R} \setminus \{2; 3\}$.
b) $\begin{cases} 3 - x \ge 0 \\ x + 1 > 0 \end{cases} \iff \begin{cases} x \le 3 \\ x > -1 \end{cases} \iff -1 < x \le 3$. Tập xác định $D = (-1; 3]$.
🎯 Bài tập trắc nghiệm tự luyện
Làm các câu hỏi sau để củng cố toàn bộ kiến thức về Hàm số và đồ thị. Hệ thống sẽ hiển thị kết quả và lời giải chi tiết ngay khi bạn trả lời.
Ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm Hàm số và đồ thị
Hàng trăm câu hỏi ngẫu nhiên từ ngân hàng đề — kiểm tra và tự đánh giá năng lực ngay!
🚀 Làm bài trắc nghiệm →